De Modelwerkplaats

Het Begin van de Leerling

In januari 1950 begon ik een leerlingschap als modelbouwer in de steenfabriek voor het geweldige loon van 9¾d per uur.

De nieuwste leerling kreeg alle klusjes te doen. Deze omvatten thee zetten, vegen, de kranten halen, het vuur aan houden, boodschappen doen, ijs halen in de zomer, plus alle andere klussen die de modelbouwers gedaan wilden hebben.

Het zaagsel van de machines werd verzameld en gebruikt om het voetbalveld te lijnen op wedstrijddagen.

Opleiding en Onderwijs

De nieuwe voorman besloot enkele praktijken te veranderen. Hij besloot dat de leerling een formelere opleiding moest krijgen, dus moest ik werken met een van de modelbouwers van 7 uur tot ontbijttijd om 9:30. Helaas hield niemand er rekening mee dat ik om 9:15 de thee ging halen voor de mannen.

Leerlingen moesten drie avonden per week avondlessen volgen, we mochten niet naar de vakschool die overdag in Falkirk opereerde. De voorman vroeg wat ik de vorige avond had geleerd.

De Modellenwerkplaats

De modellenwerkplaats was gevestigd op de bovenste verdieping van een gebouw van twee verdiepingen aan de noordkant van de fabriek en was een vrij groot gebouw.

De modelbouwers toen ik begon waren Tommy Hamilton, David Crawford, Wullie Gladstone, Mungo Reid, Willie Dalrymple, Adam Scott, Adam Dunsmore, Adam Stewart, Johnny Stark, David Anderson, David Lindsay, John Pullar, Archie Gillan en Hugh Campbell die de leerling boven mij was.

Later kwamen veel andere mensen in de modellenwerkplaats werken, waaronder: David Mitchell, Archie Stanners, Jimmy Scott, Peter Adrian, Ian Preston, Allan Lowe, Bobby McLean, Billy Wilson, Walter Watson, Alan Lawson plus enkele anderen wier namen mij ontgaan.

Dagelijks Leven en Wedstrijden

Er waren altijd wedstrijden aan de gang. De meeste eetpauzes zag je de bridgeschool in actie waar het spel zeer serieus werd genomen en mensen soms stopten met praten tegen hun partners omdat ze een verkeerde bod hadden gedaan.

Elke dag speelden sommige mannen een Target-woordspel uit een van de kranten. Niemand mocht beginnen tot na het ontbijt en de wedstrijd was fel om het negen-letterwoord te vinden.

Verschillende kleine 'discussies' werden voor de lol gestart. Bijvoorbeeld, iemand zou zeggen dat hij in 30 minuten van Allandale naar Denny kon lopen en iemand zou het niet met hem eens zijn. Anderen mengden zich erin tot iedereen meedeed. Allemaal goede pret.

De Staalarbeiders

Er waren andere modelbouwers in de werkplaats die mallen van staal maakten. Ze mochten om de een of andere reden niet lid worden van de Verenigde Modelbouwers Vereniging maar mochten wel lid worden van de Vakbond van Ingenieurs.

Onder hen waren Duncan McKenzie, Wullie Moffat, Alex Sorley, George Kordas, Jimmy Murphy, Billy Beck en Frank Burgess. George Kordas was Pools en was uit Polen ontsnapt toen de Duitsers dat land binnenvielen aan het begin van de Tweede Wereldoorlog.

Er was een doorlopende wedstrijd in de werkplaats over een stalen blok. Het was vrij zwaar en het doel was te zien hoe vaak je het boven je hoofd kon tillen met slechts één hand. Het record stond op ongeveer 80 keer tot iemand George verleidde om het te proberen. Hij haalde ongeveer 300 en maakte een einde aan de wedstrijd.

Materialen en Methoden

Het spoor liep onder de modellenwerkplaats door en het hout voor het maken van de modellen werd in wagons afgeleverd en door de modelbouwers via een luik in de vloer omhooggetrokken. Dit kon zwaar werk zijn, vooral als de 6 meter lange stukken dennenhout nat waren.

Dennenhout was goed hout om mee te werken maar kon vrij duur zijn en de voorman besloot goedkoper hout te kopen dat vol zat met knoesten en de nerf was ongelijkmatig.

Bovendien was het dennenhout goed voor het maken van 'thuisklussen'.

Karakters en Verhalen

'Thuisklussen' waren een doorlopende bezigheid in de modellenwerkplaats en brachten wat variatie in het werk. Deze klussen waren niet altijd voor de modelbouwers want ook de diverse managers in de fabriek wilden klussen gedaan hebben.

Archie Gillan, een van de modelbouwers, had een baan voor het leven gekregen nadat hij een been verloor bij een ongeluk bij de steenmachines. Zijn voornaamste taak was zorgen voor het mallenmagazijn en iedereen vertellen waar ze een benodigde mal konden vinden. Hij sliep ook een deel van de dag.

Archie had thuis wat groene verf nodig en vulde daarvoor netjes een limonadefles, die hij om 17 uur in zijn jaszak stopte toen hij naar huis ging. Helaas was het gewicht te veel voor de zak: de fles viel eruit en sloeg aan zijn voeten kapot terwijl hij uitklokte. Archie liep gewoon door en even later zagen we de bedrijfsleider en de portier naar de plas verf staren. Onverstoorbaar verscheen Archie de volgende ochtend op het werk met één zwarte schoen en één groene schoen!

Tijdens een vakantie ontmoette hij eens een echtpaar dat hem, zoals dat gaat, uitnodigde om langs te komen als hij in de buurt was. Archie nam hen op het woord en bezocht hen in Dunoon… elke vrijdagavond, en bleef tot zondag. Op een vrijdag bij aankomst ontdekte hij dat ze zonder hem iets te zeggen naar een andere stad waren verhuisd. Het kostte Archie een week of twee om hen op te sporen en zijn weekendbezoeken te hervatten.

Het Vak van Modelbouwer

Modelbouw was een vrij vakkundig beroep, heel anders maar even bekwaam als modelbouw in de gieterijen. De gieterij-modelbouwers maakten modellen met exact de vorm van het uiteindelijke gietstuk, terwijl de modelbouwer in de steenfabriek mallen maakte waarin de uiteindelijke baksteen werd gevormd.

Er werd in de fabriek een zeer breed assortiment handgemaakte stenen vervaardigd, met veel ingewikkelde vormen van bogen tot koepels. Ook werden stenen gemaakt voor de vuurkisten van stoomlocomotieven en de vuurvaste bekledingen voor de oceaanstomers Queen Mary en Queen Elizabeth en vele andere.

De modelbouwers werden grotendeels met rust gelaten, zonder veel inmenging, vooral omdat niemand van het hogere management veel van modelbouw afwist. Af en toe maakte een van de directeuren zijn jaarlijkse opwachting, ging gewoon midden in de werkplaats staan en keek rond, om er zeker van te zijn dat niemand hem had gestolen!